عبد الحسين نوايى
237
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
« دولت امپراطورى نمىتواند اين مسأله را از نظر دور بدارد كه در عرض دو سال كه از تبعيد محمد على ميرزا مىگذرد ، هيچ اقدامى براى استقرار نظم و امنيت مملكت ننمودهاند . بحرانهاى اتصالى كابينه وزراء و كشمكش تاسفانگيز احزاب و امور و مشاغل بىنتيجهء مجلس ، در عرض اين دوساله ، موجب تقويت و تهيهء علل تحريكات شاه مخلوع بود . با اين اوضاع امكان ندارد دولت امپراطورى دولت ايران را از مسئوليت خساراتى كه ممكن است به علت ظهور محمد على شاه به اتباع روس وارد آيد معاف بداند و آن دولت را همواره مسئول هرگونه خسارات كه به - واسطهء اغتشاشات داخلى ايران به منافع عمومى يا خصوصى روس وارد آيد مسئول خواهند دانست . » خوانندهء عزيز ملاحظه مىكنيد كه چگونه دزد گردنكلفت يقهء صاحبخانه را مىگيرد . بعد از اينهمه تازه معلوم شده دولت ايران مقصر بوده و به اصطلاح عوامانهء امروز ، بايد يك وجه دستى هم تقديم كند تا « دولت اعلىحضرت تزار » رضايت دهد ! اقدامات نظامى راجع به مقدار قواى نظامى ايران در گذشته به اندازهء كافى نوشته شده و به اين جهت از تكرار آن مطالب خوددارى مىشود . تنها چند نكته است كه لازم مىدانيم به ذكر آن مبادرت ورزيم . مقارن همين جريانات مقدار بالنسبه مهمى اسلحه به ايران وارد شد . اين اسلحه عبارت بود از مقدارى تفنگ روسى به نام « ريفل » و فشنگهاى آن . سپهدار با روسها براى خريد اسلحه قرارى گذاشته بود و روسها اين اوقات آنها را فرستادند . اما گويا وضع را طورى قرار داده بودند كه در حين حملونقل به دست طرفداران محمد على -